Ktoś wysyła na Slacku link do świetnego zdjęcia. Ktoś inny proponuje popularny dźwięk do filmu. W folderze od klienta leży jego logo, a w komentarzach pod postem pojawia się zdjęcie produktu wykonane przez zadowoloną klientkę.
W marketingu takie sytuacje zdarzają się codziennie. Tempo pracy sprzyja prostemu skrótowi myślowemu: skoro materiał jest dostępny online, można go wykorzystać. Ale czy aby na pewno?
Legalne korzystanie z zasobów nie polega na tym, by za każdym razem prowadzić wielogodzinną analizę, a na zbudowaniu prostego odruchu: przed publikacją muszę ustalić źródło materiału, zakres zgody oraz dowód, że firma może z niego korzystać.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje analizy prawnej konkretnej kampanii. Przy dużych budżetach, materiałach od twórców, sporach lub planowanej rejestracji znaku warto skonsultować się z prawnikiem albo rzecznikiem patentowym.
Zanim wykorzystasz cudzy materiał
Pierwszym krokiem jest oddzielenie dostępu do materiału od prawa do jego wykorzystania. To, że zdjęcie, tekst albo film da się pobrać, skopiować lub zapisać na dysku, nie oznacza jeszcze, że firma może użyć go w reklamie.
W polskim prawie autorskim warto rozróżnić dwa rodzaje praw:
- Autorskie prawa osobiste dotyczą więzi twórcy z utworem. Obejmują m.in. autorstwo, podpisanie materiału nazwiskiem lub pseudonimem, integralność utworu i sposób jego pierwszego udostępnienia. Co do zasady nie można ich przenieść na firmę.
- Autorskie prawa majątkowe dotyczą korzystania z utworu, czyli jego publikowania, kopiowania, udostępniania, adaptowania czy wykorzystywania w kampanii. To ich zakres powinien interesować firmę, gdy zamawia materiał u grafika, fotografa, agencji, copywritera albo twórcy internetowego.
W praktyce warto od razu ustalić, gdzie dany materiał będzie publikowany. Czy tylko w poście organicznym? Czy także w reklamie płatnej, newsletterze, prezentacji handlowej, na stronie, w druku i w materiałach partnerów? Czy można go skrócić, wykadrować, przetłumaczyć?
Umowa albo licencja powinna odpowiadać na te pytania. Samo opłacenie faktury za projekt nie oznacza automatycznie, że firma ma pełnię praw na wszystkich polach eksploatacji. Przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga formy pisemnej, podobnie jak licencja wyłączna. Podstawowe zasady znajdziemy w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zwłaszcza w art. 16, 17, 41, 53 i 67.
Gdy znamy punkt wyjścia, można spokojniej korzystać z najpopularniejszych źródeł materiałów, takich jak banki zdjęć, biblioteki muzyki czy zasoby Creative Commons.
Zdjęcie z banku ma swoje zasady
Banki zdjęć, filmów, muzyki i ilustracji bardzo ułatwiają pracę. Dają dostęp do zasobów, które można szybko dopasować do kampanii, ale każdy z nich działa na konkretnych zasadach licencyjnych.
Najczęściej spotkasz trzy określenia:
- Royalty-free zwykle oznacza licencję niewyłączną, pozwalającą korzystać z materiału wielokrotnie bez opłaty za każde kolejne użycie. Nie oznacza to jednak, że plik jest darmowy ani że można użyć go bez ograniczeń.
- Rights-managed dotyczy licencji dobieranej do konkretnego wykorzystania. Znaczenie może mieć czas kampanii, kraj, branża, kanał, nakład lub wyłączność.
- Editorial use only oznacza materiał przeznaczony do celów informacyjnych, redakcyjnych i publicystycznych. Taki plik nie powinien trafiać do reklamy, kreacji sprzedażowej ani komunikacji sugerującej, że osoba widoczna na zdjęciu popiera daną markę.
Przed pobraniem materiału warto sprawdzić:
- czy licencja obejmuje reklamę płatną;
- czy pozwala na publikację w social mediach, na stronie i w druku;
- czy można kadrować, montować lub dodawać tekst;
- czy wymagane są dodatkowe zgody dotyczące widocznych osób, budynków lub znaków.
W większych organizacjach prawa do zdjęć, nagrań i grafik są zwykle zapisywane bezpośrednio przy plikach w systemie zarządzania zasobami. Mniejszy zespół może zacząć prościej: od wspólnego rejestru i folderu z licencjami oraz zgodami. Przy każdym materiale warto zapisać źródło, zakres licencji, datę wygaśnięcia, ograniczenia i link do dokumentów potwierdzających prawa. Dzięki temu przy kolejnej odsłonie kampanii zespół nie musi odtwarzać historii pliku z pamięci.
Nie każdy materiał musi jednak pochodzić z płatnego banku. Czasem można skorzystać z domeny publicznej albo z licencji otwartych (pod warunkiem że wiemy, co dokładnie oznaczają).
Darmowe zasoby też mają zasady
W domenie publicznej znajdują się utwory, do których wygasły autorskie prawa majątkowe. W typowej sytuacji dzieje się to po 70 latach od śmierci twórcy. To przydatna wiedza przy korzystaniu z dawnych dzieł sztuki, tekstów literackich, muzyki klasycznej czy archiwalnych ilustracji. Trzeba jednak sprawdzić konkretny przypadek. Ustawa inaczej liczy terminy np. dla utworów anonimowych, współautorskich i audiowizualnych. Zasady opisuje art. 36 ustawy o prawie autorskim.
Warto też pamiętać o drugiej kategorii: materiałach, które w ogóle nie są przedmiotem prawa autorskiego. Zgodnie z art. 4 ustawy należą do nich:
- akty normatywne i ich urzędowe projekty;
- urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;
- opublikowane opisy patentowe lub ochronne;
- proste informacje prasowe.
Można więc korzystać z treści ustawy albo przytoczyć suchą informację o zdarzeniu. Nie daje to jednak prawa do kopiowania całego artykułu redakcyjnego, cudzej analizy, ilustracji czy zdjęcia opublikowanego obok komunikatu.
Także domena publiczna wymaga uważności. Sam obraz może być wolny od praw majątkowych, ale fotografia tego obrazu może mieć własne warunki użycia. W tle może znajdować się znak towarowy, wizerunek lub element objęty regulaminem instytucji udostępniającej plik.
Creative Commons daje twórcom możliwość udostępnienia materiału na jasno opisanych zasadach. To bardzo użyteczne, ale skrót „CC” nie wystarcza do podjęcia decyzji.
- CC0 daje najszerszą możliwość ponownego wykorzystania. Twórca zrzeka się praw w możliwie szerokim zakresie, dlatego materiał można co do zasady kopiować, zmieniać i wykorzystywać komercyjnie.
- CC BY pozwala korzystać również komercyjnie, ale wymaga oznaczenia autora.
- CC BY-NC zawiera ograniczenie „non-commercial”. Dla firmowego marketingu, sprzedaży, lead magnetu czy kampanii wizerunkowej taki wariant powinien zapalić czerwoną lampkę - komercyjne użycie wymaga dodatkowej zgody.
Pełne opisy licencji publikuje Creative Commons. Przy materiale udostępnionym na licencji CC warto zapisać nazwisko autora, tytuł, link do źródła, rodzaj licencji i jej wersję.
Licencja Creative Commons dotyczy praw autorskich. Nie zastępuje automatycznie zgody osoby widocznej na zdjęciu ani zgody na użycie cudzego znaku towarowego.
Cytat ma swój cel
Prawo cytatu pozwala przytoczyć fragment wcześniej rozpowszechnionego utworu m.in. w celu wyjaśnienia, polemiki, analizy krytycznej, nauczania albo praw twórczości. Dobrze działa np. wtedy, gdy artykuł analizuje wypowiedź eksperta, omawia fragment raportu albo krytycznie odnosi się do cudzego stanowiska. Cytowany materiał ma wtedy konkretną funkcję - wspiera tok rozumowania czytelnika.
Prawo cytatu nie jest prostą drogą do użycia cudzej grafiki jako ozdobnika ani sposobem na skopiowanie dużej części cudzego tekstu. Im bardziej wykorzystany fragment zastępuje oryginał, tym trudniej uzasadnić powołanie się na cytat. Zasady znajdują się w art. 29 ustawy.
Zdjęcia i teksty to jedno. Muzyka bywa jeszcze bardziej podstępna, zwłaszcza gdy kampania ma powstać szybko i korzysta z trendów.
Zanim dodasz muzykę do firmowego filmu
Muzyka dostępna w bibliotece platformy społecznościowej nie zawsze jest dostępna dla marek. Licencja może obejmować prywatne użycie przez użytkownika, a nie promowanie produktu, usługi lub firmy. Sytuacja często zmienia się też wtedy, gdy post zostaje promowany płatnie albo materiał jest przenoszony na inną platformę.
TikTok wskazuje wprost, że przy treściach promujących markę, produkt lub usługę należy korzystać z Commercial Music Library albo samodzielnie uzyskać potrzebne licencje do muzyki użytej poza tą biblioteką (zasady TikToka).
Przed użyciem muzyki warto ustalić:
- czy profil działa jako konto biznesowe;
- czy treść promuje markę, produkt lub usługę;
- czy post będzie wspierany reklamą płatną;
- czy film zostanie użyty również w innym kanale;
- czy licencja obejmuje kraje, czas trwania i format planowanej kampanii.
W kampaniach, które mają działać szerzej niż jeden organiczny post, bezpieczniej korzystać z biblioteki przeznaczonej do użycia komercyjnego albo nabyć osobną licencję.
Kiedy wizerunek wymaga zgody
Nawet właściwa licencja do zdjęcia nie rozstrzyga wszystkiego. Jeżeli na fotografii albo filmie można rozpoznać osobę, pojawia się kwestia jej wizerunku.
Art. 81 ustawy o prawie autorskim stanowi, że rozpowszechnianie wizerunku co do zasady wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. W praktyce najlepiej mieć zgodę w formie, która pozwala odtworzyć jej zakres.
Dobra zgoda na wykorzystanie wizerunku powinna określać m.in.: kto może korzystać z materiału, w jakich kanałach będzie publikowany, czy obejmuje reklamę płatną oraz czy osoba ma otrzymać wynagrodzenie.
Ustawa przewiduje wyjątki. Zgoda nie jest co do zasady wymagana wobec osoby powszechnie znanej, gdy wizerunek wykonano w związku z pełnieniem funkcji publicznych. Drugi wyjątek dotyczy osoby stanowiącej jedynie szczegół większej całości, np. zgromadzenia, krajobrazu lub imprezy publicznej.
Te zasady warto interpretować ostrożnie. Jeśli dana osoba jest centrum kadru, a zdjęcie ma promować markę, ryzyko jest znacznie większe niż przy szerokim ujęciu wydarzenia. Aktualne brzmienie art. 81 jest dostępne w tekście ustawy.
Post klienta to jeszcze nie materiał reklamowy
UGC (ang. user generated content), czyli treści tworzone przez użytkowników, potrafi dać marce autentyczność, której trudno szukać w katalogowej sesji. Zdjęcie produktu w domu klienta, relacja z wydarzenia albo film z realnej realizacji mogą bardzo dobrze działać w komunikacji.
Publiczny post nie staje się jednak automatycznie własnością marki. Oznaczenie profilu, użycie hashtagu albo komentarz pod postem nie określają, czy firma może użyć treści w reklamie, newsletterze, na stronie albo w materiale sprzedażowym.
Przed wykorzystaniem UGC warto pozyskać jasną zgodę autora. Powinna ona obejmować:
- konkretny post, zdjęcie lub nagranie;
- kanały publikacji;
- reklamę płatną, jeśli marka ją planuje;
- czas oraz terytorium wykorzystania;
- zgodę na skrócenie, kadrowanie, dodanie napisów i montaż;
- zasady oznaczenia autora;
- potwierdzenie, że autor ma prawa do materiału i zgody osób widocznych w kadrze.
Jeżeli materiał przedstawia dziecko, sytuacja wymaga dodatkowej ostrożności oraz zgody przedstawiciela ustawowego.
UGC, zdjęcia i filmy kojarzą się z prawami autorskimi dość intuicyjnie. Mniej widoczne elementy identyfikacji również wymagają sprawdzenia.
Fonty i logo pod kontrolą
Font „dostępny w programie” nie musi oznaczać, że można użyć go w każdej formie. Licencje fontów potrafią osobno regulować użycie na komputerze, w druku, na stronie, w aplikacji, w materiałach wideo, prezentacjach albo plikach przekazywanych klientowi.
Przy większych projektach warto zapisać nazwę kroju, źródło i rodzaj licencji. To proste działanie, które ułatwi późniejszą pracę innemu grafikowi, zespołowi po stronie klienta albo developerowi wdrażającemu stronę.
Podobnie jest z logo partnerów i klientów. Przed użyciem znaku na stronie, w prezentacji, katalogu czy poście dobrze uzyskać potwierdzenie zgody. Warto też sprawdzić księgę znaku: dopuszczalne wersje logo, kolory, pole ochronne, minimalny rozmiar i zasady sąsiedztwa z innymi markami.
Ostrożność przydaje się również przy komunikacji o konkurencji. Rzeczowe wskazanie nazwy konkurenta może być uzasadnione, ale reklama nie powinna sugerować partnerstwa, wprowadzać odbiorców w błąd ani budować rozpoznawalności na cudzej identyfikacji.
Warto też uporządkować nazewnictwo. Patent chroni wynalazek, natomiast nazwa, logo albo charakterystyczne oznaczenie mogą być chronione jako znak towarowy. Urząd Patentowy RP wyjaśnia, że zakres ochrony jest związany z konkretnymi towarami i usługami.
AI nie bierze odpowiedzialności za kampanię
AI przyspiesza pracę nad tekstem, kreacją, analizą i wariantami kampanii. To realna pomoc, ale jej użycie powinno być wpisane w proces, a nie pozostawione wyłącznie indywidualnym nawykom każdej osoby w zespole.
Punktem wyjścia są regulaminy konkretnego narzędzia. Mogą różnić się zakresem praw do wyniku, sposobem przetwarzania danych wejściowych, możliwością użycia wyników w projektach komercyjnych oraz zasadami obowiązującymi w planach biznesowych.
Warto przyjąć kilka prostych reguł:
- Nie wprowadzamy do promptów danych poufnych, danych osobowych klientów, nieopublikowanych strategii, ofert ani fragmentów umów.
- Sprawdzamy, czy plan subskrypcji pozwala na komercyjne wykorzystanie wyników.
- Traktujemy wynik AI jako materiał roboczy. Polska ustawa chroni przejaw działalności twórczej człowieka o indywidualnym charakterze, więc sama automatyczna generacja nie daje prostego, uniwersalnego potwierdzenia ochrony prawnoautorskiej.
- Weryfikujemy treść i obraz pod kątem podobieństwa do cudzych sloganów, grafik, logo, postaci czy zdjęć.
- Przy ważnych projektach zapisujemy model, datę, prompt, zakres ludzkiej redakcji i osobę, która zatwierdziła publikację.
Taki rejestr pomaga nie tylko w razie sporu. Ułatwia też ocenę, które procesy rzeczywiście przyspieszają pracę zespołu, a gdzie AI generuje dodatkowe ryzyko lub koszty korekt.
Gdy prawa zostaną naruszone
Gdy materiał zostanie wykorzystany bez odpowiednich praw, problem nie zawsze kończy się na wiadomości z prośbą o usunięcie publikacji. Uprawniony może dochodzić m.in. zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, naprawienia szkody czy wydania uzyskanych korzyści. W grę mogą wchodzić również roszczenia związane z naruszeniem osobistych praw autorskich, wizerunku, znaku towarowego albo ochroną danych. Szczegółowe roszczenia w sprawach naruszenia praw autorskich opisuje art. 78 i 79 ustawy.
Są także konsekwencje mniej oczywiste: wstrzymanie kampanii, konieczność wymiany materiałów drukowanych, konflikt z klientem, utrata czasu zespołu i ryzyko wizerunkowe. Dlatego znacznie lepiej budować porządek przed publikacją niż później odtwarzać historię pliku.
Najczęstsze pytania
Czy mogę wykorzystać zdjęcie znalezione w Google?
Wyniki wyszukiwania pomagają znaleźć obraz, ale nie dają licencji na jego wykorzystanie. Potrzebujesz własnych praw, odpowiedniej licencji, zgody lub materiału z domeny publicznej.
Czy podpisanie autora zdjęcia wystarczy?
Nie. Oznaczenie autora może być wymagane przez licencję albo wynikać z osobistych praw autorskich, ale nie zastępuje zgody na wykorzystanie materiału w marketingu.
Czy możemy wykorzystać post klienta, który oznaczył naszą firmę?
Wykorzystanie takiego posta w reklamie, newsletterze, na stronie lub w katalogu warto poprzedzić jasną zgodą autora. Samo oznaczenie marki nie określa zakresu dalszego użycia.
Czy możemy wykorzystać trendującą piosenkę w filmie marki?
Sprawdź, czy utwór jest dostępny dla kont biznesowych i czy licencja obejmuje komercyjny charakter publikacji. To szczególnie ważne, gdy post ma być promowany płatnie.
Czy AI automatycznie przekazuje firmie prawa do wygenerowanego materiału?
Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich narzędzi i wszystkich materiałów. Trzeba sprawdzić regulamin danego narzędzia, wkład człowieka w wynik oraz ryzyko naruszenia praw osób trzecich.